Η απόφαση για μια μετακόμιση, την επιλογή γιατρού ή μια σοβαρή ιατρική επέμβαση μετατίθεται για την επόμενη εβδομάδα, έπειτα για τη μεθεπόμενη, και ο κύκλος συνεχίζεται. Γνωρίζουμε ότι το θέμα απαιτεί την προσοχή μας, πάντα όμως βρίσκουμε μια αφορμή να περιμένουμε.
Συνήθως αποδίδουμε την αναβλητικότητα στον φόρτο εργασίας ή στην έλλειψη κινήτρου. Ο κλινικός ψυχολόγος και ερευνητής Ryan C. Warner προτείνει, ωστόσο, μια διαφορετική ανάγνωση σε άρθρο του στο Psychology Today: πολλές φορές δεν αποφεύγουμε την ίδια την απόφαση, αλλά την αβεβαιότητα που τη συνοδεύει.
Το δυσκολότερο, όπως εξηγεί, δεν είναι να βρούμε τι πρέπει να κάνουμε. Είναι να αποδεχτούμε ότι δεν μπορούμε να προβλέψουμε την έκβαση.
Η ανακούφιση που συντηρεί την αναβολή
Οι ειδικοί συνδέουν το φαινόμενο εν μέρει με την αρνητική ενίσχυση: όταν η απομάκρυνση από μια δυσάρεστη κατάσταση φέρνει ανακούφιση, ο εγκέφαλος τείνει να επαναλάβει την ίδια συμπεριφορά. Κάτι ανάλογο νιώθουμε όταν παρατείνεται μια προθεσμία: χαλαρώνουμε, παρότι η δουλειά παραμένει εκκρεμής. Το ίδιο συμβαίνει και με μια σημαντική απόφαση που αναβάλλεται. Η ένταση υποχωρεί για λίγο, το ερώτημα όμως μένει ανοιχτό.
Από την κλινική εμπειρία του με ανθρώπους που βρίσκονται μπροστά σε δύσκολα διλήμματα, ο Warner έχει διαπιστώσει ότι ο φόβος του λάθους μπορεί να γίνει σοβαρό εμπόδιο. Πολλοί ξοδεύουν ώρες ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά, ζητώντας επιβεβαίωση και επανεξετάζοντας τις ίδιες ανησυχίες.
Η αναζήτηση της «καλύτερης» επιλογής
Ένας ακόμη λόγος είναι η επιδίωξη του βέλτιστου, τάση που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «μεγιστοποίηση» (maximizing). Όσοι την έχουν δεν αρκούνται σε μια λύση που καλύπτει τις ανάγκες και τις προτεραιότητές τους. Θέλουν την καλύτερη που υπάρχει. Η επιθυμία για μια σωστή απόφαση είναι εύλογη, η συνεχής προσδοκία για κάτι ανώτερο, όμως, δυσκολεύει την οριστική κρίση.
Ο ψυχολόγος δίνει το παράδειγμα κάποιου που σκέφτεται να αλλάξει πόλη για μια νέα θέση εργασίας. Η πρόταση υπόσχεται υψηλότερο μισθό και επαγγελματική εξέλιξη, σημαίνει όμως και απομάκρυνση από την οικογένεια και το οικείο περιβάλλον. Ακόμη κι όταν έχει συγκεντρώσει αρκετές πληροφορίες, μπορεί να συνεχίζει να συγκρίνει και να αναρωτιέται αν κάποια άλλη ευκαιρία θα ήταν προτιμότερη.
Σε έρευνα στο Journal of Behavioral Decision Making, οι He Huang και Hong Li διαπίστωσαν ότι όσοι τείνουν στη μεγιστοποίηση υποτιμούν τη διάρκεια της διαδικασίας, παρότι στην πράξη χρειάζονται περισσότερο χρόνο από τους υπόλοιπους. Κατά τους ερευνητές, αυτό οφείλεται στο ότι συγκρατούν λιγότερο τις πληροφορίες που έχουν ήδη επεξεργαστεί.
Όταν οι επιλογές πολλαπλασιάζονται
Τα πράγματα δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο όταν οι εναλλακτικές είναι πολλές. Ο Warner αναφέρει έναν ασθενή που έχει αποφασίσει να υποβληθεί σε μια ιατρική πράξη και πρέπει στη συνέχεια να διαλέξει και τρόπο πληρωμής, προσθέτοντας ένα ακόμη δίλημμα σε ένα ήδη σοβαρό. Η επιστήμη της συμπεριφοράς μελετά το πρόβλημα μέσω της λεγόμενης «αρχιτεκτονικής επιλογών», δηλαδή του τρόπου με τον οποίο η παρουσίαση των δυνατοτήτων επηρεάζει τις αποφάσεις μας. Όταν μία πρόταση προβάλλεται πρώτη και οι υπόλοιπες παραμένουν διαθέσιμες, η διαδικασία απλουστεύεται.
Τέσσερα πρακτικά βήματα για να προχωρήσετε
Για να γίνουν οι μεγάλες αποφάσεις πιο διαχειρίσιμες, ο ψυχολόγος συστήνει:
- Ξεκινήστε από κάτι μικρό. Αντί να σκέφτεστε όλα όσα πρέπει να γίνουν ταυτόχρονα, εντοπίστε μία συγκεκριμένη ενέργεια: ένα τηλεφώνημα, μια συζήτηση με κάποιον που εμπιστεύεστε ή ένα ραντεβού. Μια τέτοια αρχή κάνει το σύνολο να μοιάζει λιγότερο βαρύ.
- Περιορίστε το εύρος. Δεν χρειάζεται να εξετάσετε κάθε ενδεχόμενο. Εστιάστε σε δύο ή τρεις ρεαλιστικές λύσεις και ξεκαθαρίστε τι μετρά περισσότερο για εσάς αυτή την περίοδο. Ένα χρονικό όριο για την έρευνα αποτρέπει τις ατελείωτες συγκρίσεις.
- Στοχεύστε σε μια «αρκετά καλή» απόφαση. Η αναμονή για μια επιλογή χωρίς μειονεκτήματα μπορεί να σας κρατά στο ίδιο σημείο. Προτιμήστε ό,τι ανταποκρίνεται στις ανάγκες σας και ταιριάζει στην τωρινή σας κατάσταση.
- Αναγνωρίστε πότε υπεκφεύγετε. Αναρωτηθείτε: «Περιμένω επειδή χρειάζομαι πράγματι περισσότερα στοιχεία ή επειδή φοβάμαι ότι θα κάνω λάθος;»
Η καθυστέρηση στις κρίσιμες επιλογές της ζωής είναι κοινή εμπειρία, ιδίως όταν το μέλλον μοιάζει αβέβαιο. Όπως καταλήγει ο Warner, δεν χρειάζεται να έχουμε βρει το ιδανικό ούτε να γνωρίζουμε εκ των προτέρων πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα για να κινηθούμε. Συχνά αρκούν μια -επαρκής- απόφαση και μια πρώτη, μικρή κίνηση.